Maryanne Wolf është një neuroshkencëtare që është specializuar në një fushë tejet specifike: studimin e lidhjeve nervore që aktivizohen kur hapni një libër dhe lexoni. Ajo është autorja e librave “Proust and the Squid” dhe “Reader, Come Home”.
Ajo është gjithashtu autore e më shumë se 160 botimeve shkencore mbi disleksinë dhe leximin. Në to, ajo argumenton se njerëzit nuk kanë lindur për të lexuar. Kjo nuk është diçka e natyrshme. Truri duhet të bëjë një përpjekje për t’i shndërruar shenjat në shkronja, shkronjat në fjalë, për t’u dhënë atyre kuptim dhe për t’i kombinuar ato në mënyrë që të krijojnë një rrëfim kompleks e emocional.
Në thelb, të lexosh do të thotë të përqendrohesh te simbole të çuditshme derisa të shkëputesh nga realiteti. Kjo alkimi emocionale ishte një nga arritjet më të rëndësishme evolucionare të Homo sapiens-it. Ajo shtoi një qark krejtësisht të ri në repertorin e trurit tonë hominid, gjë që transformoi natyrën e mendimit njerëzor.
Analiza e Wolf-it shkon përtej trurit dhe lidhet me historinë e antropologjinë, pasi ajo ka studiuar se si kalimi nga një kulturë gojore në një kulturë të shkruar ndikoi te Greqia klasike. Leximi u bë katalizatori për zhvillimin e individëve dhe të kulturave. Ai çoi në shpërthimin më të madh të krijimtarisë, shpikjeve dhe zbulimeve në historinë tonë.
Pyetje. Ju thoni se ne nuk jemi të programuar biologjikisht për të lexuar.
Përgjigje. Ndryshe nga shikimi, gjuha apo aftësitë motorike, me të cilat ne lindim, nuk ekziston ndonjë predispozitë e lindur për leximin. Leximi është një shpikje e re e species sonë dhe ka kërkuar krijimin e një qarku krejtësisht të ri. Asnjë foshnjë nuk lind e gatshme për të lexuar; të gjitha lindin për të folur, për të parë dhe për të ecur. Por truri ndjek një parim të mrekullueshëm në ndërtimin e tij: kur një specie shpik një funksion të ri, ajo krijon lidhje të reja midis strukturave që tashmë i zotëron. Është si një qark qarqesh: ai lidh qarkun vizual me qarkun gjuhësor, me rrjetet njohëse, me rrjetet motorike dhe, me kalimin e kohës, edhe me ato emocionale.
Pyetje: Të lexuarit nuk është një gjë e vetme, por shumëçka.
Përgjigje: Pikërisht. Është shuma e lidhjeve të shumta midis proceseve të ndryshme, veçanërisht në pesë fusha të gjera: shikimi, gjuha, njohja (kognicioni), aftësitë motorike dhe sfera emocionale. Është gjithashtu një proces rekursiv që vetëpërtërihet: sa më shumë ushtrohet, aq më shumë zgjerohet. Në fillim, një fëmijë mezi arrin ta kuptojë tekstin. Me kalimin e kohës, sa më shumë që lexon, aq më shumë zgjerohet qarku në të gjitha këto fusha, derisa ne, si të rritur, të kemi një rrjet lidhjesh tejet të gjerë e të thellë që lidhen me leximin.
Pyetje: Kjo është ajo që ndodh me ne në nivel individual, por ç’mund të themi për nivelin e species? Si ndryshoi njerëzimi në Greqinë klasike, kur kaluam nga një traditë gojore në një traditë të shkruar?
Përgjigje: Është një histori e bukur, sepse lidhja me kulturën gojore ishte aq e fortë, saqë – ndonëse parimi alfabetik u zbulua rreth vitit 800 p.e.s. – jo të gjithë e mirëpritën atë. Nga degët e ndryshme në historinë e shkrimit, ajo që lidhet me fenikasit – e cila më vonë u përdor nga grekët për të krijuar alfabetin e tyre – është tejet interesante, pasi njerëzit dëshironin t’i qëndronin besnikë traditës gojore. Për 300 apo 400 vjet, ata nuk e përqafuan leximin. Sokrati nuk donte që ne të lexonim, por nxënësit e tij, Platoni e më pas Aristoteli, e zhvendosën theksin nga tradita gojore te ajo e shkruar. Ky proces nuk ndodhi aspak menjëherë.
Pyetje: A shihni një paralelizëm midis frikës ndaj së resë në atë kohë — librave — dhe asaj që po ndodh sot me ekranet?
Përgjigje: Ka ngjashmëri, por edhe dallime të mëdha. Çdo teknologji e re, përgjatë historisë, ka pasur kritikët e saj, sepse me të, njeriu fiton disa gjëra dhe humb të tjera. Grekëve iu deshën 400 vjet për ta përqafuar plotësisht letërsinë. Dallimi i madh qëndron në faktin se ne mund ta vlerësojmë pothuajse menjëherë atë që një teknologji na jep dhe atë që na heq. Ata nuk mund ta dinin se kjo do të përbënte një revolucion epistemologjik; atyre iu desh kohë për të kuptuar se çfarë nënkuptonte leximi në krahasim me traditën gojore. Ne, në vend të 400 viteve të karakterizuara nga besnikëria dhe frika, kemi në dispozicion vetëm pak vite për të filluar të kuptojmë se çfarë do të zhvendoset brenda nesh. Sokrati thoshte se leximi do ta zëvendësonte kujtesën. Është e vërtetë se ai e zhvendos kujtesën, por nuk e zëvendëson atë plotësisht: ne vazhdojmë të ruajmë forma të ndryshme të kujtesës. Sot mund ta shohim pothuajse në çast se çfarë shton dhe çfarë heq ajo. Është një moment kyç; jemi në pikën ku po kuptojmë se pikat e forta janë të jashtëzakonshme — por të tilla janë edhe dobësitë.
P. Pra, a mund të jenë të rinjtë, duke zëvendësuar librat me ekranet, jo vetëm duke humbur aftësitë e të kuptuarit, por edhe duke fituar diçka – duke ndërtuar rrjete të reja nervore që ende nuk i shohim?
Përgjigje: Sigurisht, do të ketë funksione të reja të mësuara, veçanërisht në fushat vizualo-motorike, por çështja është ta ruajmë atë ndërsa zgjerohemi. Kjo na jep një mundësi që sumerët dhe akadianët e shfrytëzuan tashmë: duke ruajtur si të renë ashtu edhe të vjetrën. Ajo që shpresoj është që paralelja me grekët të mos jetë e vlefshme dhe që ne ta ruajmë shkrim-leximin në masën që ruajmë aftësinë e secilit individ për të vlerësuar çdo informacion, pavarësisht burimit. Nëse e humbasim atë aftësi për të menduar për atë që është e vërtetë, do ta zëvendësojmë kulturën tonë me një tjetër që ka potencialin të na shkatërrojë.
P. Ne konsumojmë një sasi të madhe informacioni sot dhe si rezultat nuk jemi më të informuar. Nuk është vetëm ajo që lexojmë, por edhe mënyra se si e lexojmë atë.
Përgjigje: Ne mund të lexojmë thellë në çdo medium, por duhet të jemi shumë të vëmendshëm se si e bëjmë këtë. Avokati im i pronësisë intelektuale, për shembull, e ngrin ekranin dhe e detyron veten të lexojë plotësisht: ai nuk lëviz me shpejtësi, sepse ka një cilësi hapësinore në të gjitha këto. Në këtë mënyrë ka më pak njoftime ose artikuj të rinj që të shpërqendrojnë. Unë lexoj The New York Times në formë të shtypur të dielave dhe, si të gjithë të tjerët, në ekrane gjatë javës. Atje bombardohem me reklama. Kështu që leximi im në ekran ndërpritet edhe kur kam ndërmend të lexoj thellë. Është një shembull i asaj që shoqëria ka bërë me vëmendjen tonë.
P. Ne nuk jemi të programuar për të lexuar, por jemi të programuar për të vënë re stimuj të rinj.
Përgjigje: Kjo është ajo që quhet paragjykim i risisë. Është pjesë e mekanizmit tonë të mbijetesës “lufto ose ik”: 50,000 vjet më parë, të qenit në gjendje të vini re menjëherë një kafshë që mund të ishte e rrezikshme na shpëtoi jetën. Kjo jo vetëm që na mbrojti nga rreziku: na njoftoi gjithashtu për gjërat që na nevojiteshin për ushqim dhe mbijetesë. Paragjykimi i risisë është pra një mekanizëm darvinian i mbijetesës. Por sot platformat dixhitale e kanë rrëmbyer në një farë mënyre këtë kuptim. Ato kanë rrëmbyer të natyrshmen për t’i shërbyer të panatyrshmes. Ato e shfrytëzojnë këtë paragjykim të risisë në një mënyrë tinëzare.
Pyetje: Ju thoni se nuk mbajmë mend aq shumë gjëra përmendësh, por kemi qasje të menjëhershme në një sasi të madhe informacioni: kemi kaluar nga një platformë e brendshme njohurish në një të jashtme. A është kjo një dhuratë apo një mallkim?
Përgjigje: Varet plotësisht nga mënyra se si e përdorim. Si një plotësim i bazës sonë të njohurive, kontributet janë të jashtëzakonshme. Në neuroshkencë apo mjekësi, në vende ku mungojnë mjekët ose ku një mjek ka nevojë për më shumë informacion, ka shumë mundësi përdorimi të dobishme. Keqpërdorimi lind nga varësia e tepruar: nëse mbështetemi së tepërmi tek ajo, humbasim aftësinë për të gjykuar vetë. Kemi nevojë për një tru që është i përgatitur ta përdorë inteligjencën artificiale në mënyrën më të mirë të mundshme, sepse ajo tani përshtatet me ne dhe, në thelb, na çon në rrugë të gabuar. Sumerët dhe akadianët i mbajtën gjallë të dyja gjuhët: me skribë nga të dyja kulturat që punonin së bashku për shekuj me radhë, ata ruajtën aftësinë për të mësuar nga njëri-tjetri. Shpresoj që edhe ne të bëjmë të njëjtën gjë. Nëse mbështetemi tepër te platforma e jashtme, nuk do të kemi bazën e nevojshme për të gjykuar se çfarë është e vërtetë dhe çfarë jo, e as mundësinë – po aq të rëndësishme – për të zgjeruar bazën tonë të njohurive.
