Nexhad Avdiç është 48 vjeç dhe një nga të paktët që i mbijetuan gjenocidit të Srebrenicës. Ai mbeti gjallë sepse breshëria e plumbave e skuadrës serbe të pushkatimit që kishte përballë nuk e vrau, por e plagosi në këmbë. Avdiç u rrëzua mes trupave të burrave të vrarë dhe u shtir si i vdekur, duke pritur derisa ushtarët e Republikës Srpska të largoheshin.
Ishte vetëm 17 vjeç. Që prej asaj kohe është bërë një nga dëshmitarët më të rëndësishëm të gjenocidit të Srebrenicës.
Avdiç, çfarë mendoni për qëndrimin e Serbisë ndaj Ratko Mlladiçit dhe vendimin për t’i bërë atij të gjitha nderimet?
“Parë nga këndvështrimi i politikës së sotme serbe, ky është nderimi i fundit për një njeri që ka bërë një punë të shkëlqyer. Ratko Mlladiç sigurisht që nuk mbërriti në Srebrenicë për të bërë drejtësi me duart e veta. Ai ishte pjesë e një ndërmarrjeje kriminale të planifikuar dhe financuar nga Beogradi. Më pas u fsheh për një kohë të gjatë në Serbi, përpara se të kapej.
Për më tepër, presidenti i sotëm serb edhe në të kaluarën u vendoste rrugëve emrin e Mlladiçit. Asgjë nuk më habit. Turmat që shohim në rrugë janë rezultat i një politike të caktuar.”
E mbani mend Ratko Mlladiçin në Srebrenicë? E patë kur ishit 17 vjeç, në ditët kur hyri në qytet, përpara gjenocidit?
“Jo, nuk e pashë. Përpiqesha të fshihesha bashkë me familjen time, sepse serbët kishin nisur prej kohësh, që në vitin 1993, të vrisnin dhe t’u vinin zjarrin qyteteve dhe fshatrave ku jetonin boshnjakët myslimanë. Kështu ndodhi edhe me shtëpinë tonë në Konjeviç Polje.
Kishim frikë. Ishim mes shumë boshnjakëve që shkuan në Srebrenicë duke shpresuar të mbijetonin, sepse qyteti ishte vendosur nën mbrojtjen e OKB-së.”
Aty ndodhej kontingjenti holandez i OKB-së, i cili sipas shumë vëzhguesve “i la të vepronin”…
“Pikërisht. Por për ne, në atë moment, ata përfaqësonin OKB-në. Nuk do ta kisha imagjinuar kurrë atë që do të ndodhte më pas.”
Mund të na tregoni çfarë ndodhi?
“Kur u bë e qartë se serbët do të merrnin edhe Srebrenicën, unë dhe familja ime u larguam. Nëna dhe tri motrat e mia më të vogla u nisën drejt bazës së OKB-së në Potoçari, ndërsa babai, xhaxhai dhe unë iu bashkuam një kolone burrash dhe djemsh që përpiqeshin të arrinin territorin e lirë, pra zonën nën kontrollin boshnjak, jashtë territorit serb të Bosnjës ku Srebrenica ndodhej si enklavë.
Duhej të përshkonim rreth 100 kilometra në drejtim të Tuzlës.”
Pothuajse askush nuk ia doli.
“Jo. Pas dy ditësh, gjatë një sulmi serb, humbëm kontaktet me babanë. Unë, xhaxhai dhe qindra njerëz të tjerë përfunduam në duart e ushtarëve.
Na premtuan se nuk do t’i bënin keq askujt.
Por po atë ditë nisën të na hipnin në kamionë dhe autobusë, pa na treguar se ku po na çonin. Destinacioni ishin vendet e përcaktuara për ekzekutimet.
Unë dhe xhaxhai përfunduam bashkë me të tjerë në një shkollë, në të njëjtën klasë, në fshatin serb Petkovci, rreth 70 kilometra nga Srebrenica.”
Atje e kuptuat se çfarë po ndodhte?
“Po. Na thërrisnin jashtë për të na vrarë.
Mua më thirrën përpara xhaxhait. Ishte rreth mesnatës mes 14 dhe 15 korrikut. Më zhveshën nga mesi e lart. Isha zbathur, me duart e lidhura dhe më çuan bashkë me një grup njerëzish drejt një dige aty pranë.
Kur nisi breshëria e plumbave, u godita disa herë, por kuptova se isha ende gjallë.
U shtriva mbi trupat e të vrarëve dhe u shtira si i vdekur. Një burrë pranë meje më bëri të kuptoja se edhe ai kishte mbijetuar.
Isha plagosur në këmbë. Bashkë me të, dhe falë edhe ndihmës së tij, arritëm më pas deri në fshatrat boshnjake dhe, në fund, në Tuzla.”
Sa të afërm humbët?
“Nuk më pëlqen të jap një numër. Nuk dua t’i numëroj si të ishin sende.
Humba babanë tim, Alia, xhaxhain me të cilin isha veçanërisht i lidhur, dy xhaxhallarë të tjerë, fëmijët e tyre dhe shumë të afërm të tjerë, disa më të afërt e disa më të largët.
Vite pasi shpëtova, në një varr masiv në Nova Kasaba u gjetën eshtrat e babait tim. U gjetën edhe ato të xhaxhait që ishte kapur bashkë me mua.
Mund ta merrja me mend se cili kishte qenë fati i babait tim, por kur e mësova me siguri, bota ime u shemb. Fillova të qaja.”
A jeni ndier ndonjëherë fajtor që mbijetuat?
“Është një ndjenjë shumë e ndërlikuar. Ndonjëherë po, mund të ndodhë.
Por herë të tjera mendon: nëse nuk do të kisha mbijetuar, kush do të mund të dëshmonte për atë tmerr?
Është diçka që të shënjon përgjithmonë. Para syve të shfaqen dhjetëra, qindra pamje, njerëz që nuk janë më.
Por unë jam këtu, të paktën për të dëshmuar dhe për të kujtuar.”
Kundër cilëve drejtues ushtarakë dhe politikë keni dëshmuar në Gjykatën e Hagës?
“Kam dëshmuar kundër disa oficerëve të lartë, mes tyre edhe Lubisha Beara.”
Njeriu që organizoi logjistikën e gjenocidit, duke përcaktuar ku do të kryheshin vrasjet dhe ku do të varroseshin viktimat.
“Pikërisht. Nuk jam gjendur ballë për ballë me Mlladiçin dhe Karaxhiçin, sepse ata qëndruan në arrati për një kohë të gjatë dhe unë pranova që dëshmitë e mia të mëparshme të përdoreshin në proces pa qenë nevoja që të isha i pranishëm.
Nga drejtuesit politikë, dola në gjyq përballë Sllobodan Millosheviçit.”
Çfarë ndiet kur u gjendët përballë Millosheviçit? Ai mbrohej vetë në gjyq; a ju mori në pyetje?
“Po. Millosheviçi mbrohej vetë, pa avokat, dhe më drejtoi pyetje personalisht. Pretendonte kryesisht se donte vetëm të arrinte tek e vërteta, por në të vërtetë përpiqej të më ngatërronte.
Megjithatë, kujtimet e mia ishin të qarta dhe dëshmia ime ishte e qartë.
Më pas, një avokat që, me sa mbaj mend, ishte caktuar nga Gjykata, vazhdoi të më merrte në pyetje pa treguar asnjë respekt ndaj meje, aq sa gjyqtarët u detyruan ta ndalonin.
Çfarë ndjeva? Ai kishte shkatërruar jetën time dhe komunitetin tim. Reagimi i vetëm mund të ishte urrejtja.
Por diku brenda meje kishte edhe një lloj kënaqësie, ta shihja aty dhe të mendoja se, të paktën në atë rast, fjala e tij nuk do të ishte fjala e fundit.”
A është vendosur plotësisht drejtësia për atë që ndodhi në Srebrenicë?
“Deri tani kemi pasur vetëm një drejtësi të pjesshme.
Nuk do të ketë drejtësi për sa kohë vazhdon të ekzistojë ajo që këta njerëz krijuan: gjenocidi i shpërbleu, autorëve të tij iu dha gjysma e vendit, me një emër që të kujton Serbinë.
Dhe ndërkohë vazhdojnë kërkimet për eshtrat e rreth 1.500 personave të zhdukur nga Srebrenica, mes tyre edhe disa nga të afërmit e mi.”
Ku jetoni sot?
“Nuk do ta kisha imagjinuar kurrë. Asgjë nuk do të jetë më si më parë, por jetoj në Srebrenicë.
U ktheva në vitin 2007, ndryshe nga disa të afërm të mi. Kam një familje, një grua dhe tri vajza.”
Duhet ta shqetësojë Evropën qëndrimi i Serbisë, një vend kandidat për anëtarësim në Bashkimin Evropian?
“Me Mlladiçin apo pa Mlladiçin, Srebrenica mbetet një problem për Serbinë dhe herët a vonë ajo do të duhet të përballet me të.
Por Srebrenica është problem edhe për Evropën, sepse ajo lejoi që gjenocidi të ndodhte nën flamurin e OKB-së dhe tani nuk bën asgjë për ta detyruar Serbinë të sillet në mënyrë të civilizuar, të paktën duke pranuar vendimet e gjykatave ndërkombëtare.”
Si boshnjak mysliman, a ndiheni evropian?
“Për këtë nuk kam asnjë dyshim.
Megjithatë, pyetja duhet bërë në të kundërt: a na pranon Evropa ne?
Përvoja e luftës në ish-Jugosllavi tregon diçka tjetër.”
A keni pasur ndonjëherë mundësi të shkoni në Serbi dhe të tregoni atje se çfarë ndodhi në Srebrenicë?
“Kam dhënë intervista për disa media të pavarura serbe që e dënojnë gjenocidin.
Fatkeqësisht, Serbia është një shoqëri e pushtuar nga sëmundja e nacionalizmit dhe shovinizmit dhe nuk shoh kohë më të mira në horizont, e aq më pak një përballje të vërtetë me të kaluarën.
Ndoshta gjërat po shkonin në një drejtim pozitiv deri në vitin 2012, kur Aleksandar Vuçiç erdhi në pushtet, por që atëherë kanë marrë një drejtim gjithnjë e më të keq.
Mund të dukem pesimist, por kjo është e vërteta.
Megjithatë, ekziston një numër i vogël njerëzish këmbëngulës dhe organizatash joqeveritare që e dënojnë atë që ndodhi. Të paktën kjo na jep pak shpresë.”
