nga Prof. Hasan Bello
Për arsye studimore, për vite me radhë më është dashur të merem me historikun e komuniteteve fetare; me raporet e tyre me shtetin shqiptar dhe me qëndrimet e tyre ndaj procesit të ndërtimit të institucioneve. Prandaj ndjej një lloj përgjegjësie profesionale për të thënë dy fjalë, lidhur me zhvillimet e fundit në Komunitetin Bektashian.
Pak histori…
Duke nisur që nga gjysma e shek.XIX kur sulltan Mahmudi II për arsye politike nisi një valë goditjesh ndaj korpusit të jeniçerëve, bektashinjtë përjetuan një valë persekutimi dhe denigrimi të padrejtë. Kjo u shtyu ata që gjithnjë e më shumë të gjenin strehë në teqetë shqiptare në pjesën jugore dhe juglindore të Shqipërisë. Me kalimin e viteve, pakënaqësia e tyre ndaj shtetit osman u mpleks me interesat e Lëvizjes Kombëtare, duke dhënë kështu një kontribut të çmuar për krijmin e shtetit shqiptar.
Kjo u vu re edhe pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, kur bektashinjtë me mbështetjen e politikanit dhe ministrit vizionar Ahmet Zogu organizuan Kongresin e Parë Bektashian (14-17 janar 1921), në teqenë e Prishtës në Skrapar.
Në fund të shek.XIX dhe në fillim të shek.XX drejtuesit e këtij komuniteti (më saktë bashkësie), nuk u bënë pjesë e projekteve formale ose informale të qarqeve të ndryshme, të cilat përpiqeshin që ta bënin bektashizmin “fe kombëtare” të shqiptarëve, si një hap më të zgjuar dhe më taktik për deislamizimin e tyre. Klerikët bektashinj ishin të ndërgjegjshëm se bektashizmi nuk ishte fe, por një derivat i fesë Islame. Prandaj ata qëndruan besnikë të harmonisë dhe ekuilibrave fetarë të vendosur me aq kujdes për shekuj me radhë…
Mbyllja e tarikateve të ndryshme në Turqi në vitin 1925 bëri që Kongresi III Bektashian (26 shtator 1929) i mbajtur në teqenë e Turanit në Korçë të vendoste që qendra e Kryegjyshatës Botërore Bektashiane të zhvendosej në Shqipëri. Kjo ishte një arritje e madhe për shtetin e vogël shqiptar, i cili e shihte këtë si një instrument gjeopolitik për të rritur influencën e tij në rajon dhe në mbarë botën. Më 28 janar 1930, kryegjyshi Sali Niazi Dede, që për fat të mirë ishte shqiptarë mbërriti në Shqipëri. Në mars qeveria shqiptare e njohu atë si Kryegjysh Botëror të Bektashinjve. Fillimisht qendra u vendos në teqenë e Turanit në Korçë, ndërsa më 2 gusht me vendim nr.659 Selia Botërore Bektashiane u zhvendos në Tiranë.
Gjatë viteve të monarkisë komuniteti dhe drejtuesit e tij bashkëpunuan ngushtë me institucionet shtetërore për konsolidimin reciprok.
Pozita e bektashinjve u vështirësua me fillimin e LDB. Një pjesë dërrmuese e luftimeve u zhvilluan në zona ku ndodheshin shumica e teqeve dhe e besimtarëve bektashinj (Lufta Italo-Greke 1940-1941 etj). Prandaj dëmet karshi tyre ishin shumë të mëdha. Kjo shpjegon deri diku edhe solidarizimin e bektashinjve me lëvizjen “nacional-çlirimtare” dhe komunistët.
Kryetari i bektashinjve shqiptarë, Sali Njazi Dede, ashtu si të gjithë krerët e komuniteteve mbajti një qëndrim luajal ndaj regjimit fashist. Ai nuk zhvilloi propagandë aktive për Italinë, por me rastin e festave civile e fetare mbante gjithmonë një qëndrim admirimi ndaj Italisë, fashizmit dhe italianëve. Megjithatë, në raportet e shërbimit informativ ushtarak italian bektashinjtë konsideroheshin si nacionalistë konseguentë. Prandaj në radhët e tyre kishte individë që tregoheshin të rezervuar dhe mbanin qëndrime kundërshtare ndaj regjimit fashist.
Më 28 nëntor 1941, Sali Njazi Dede u vra në teqenë e vet. Me një urdhër verbal, qeveria mori përsipër të gjitha shpenzimet e ceremonisë së varrimit. Në muajt në vijim disa teqe bektashiane në Shqipërinë e Mesme dhe të Jugut do të bëheshin qendra të rezistencës kundër italianëve dhe pastaj kundër gjermanëve. Dy baballarë bektashinj me autoritet, Baba Fejzo dhe Baba Faja, do të organizonin guerile partizane, i pari në krahinën midis Gjirokastrës dhe Vlorës, i dyti në Shqipërinë e Mesme, rreth teqesë së tij të Martaneshit. Fejzo do të bëhej kryetar i Këshillit Nacionalçlirimtar të Tepelenës dhe Faja arriti të bëhej madje edhe zëvendëskryetar i Këshillit Antifashist Nacionalçlirimtar të Shqipërisë.
Pas vendosjes së regjimit komunist marrëdhëniet midis shtetit dhe komuniteteve fetare u karakterizuan nga përpjekje të vazhdueshme për kontroll politik. Për Komunitetin Bektashian kjo situatë u vështirësua akoma dhe më shumë për shkak se dy baballarët e përmendur kërkuan me nxitejn e autoriteteve ndërmarrjen e disa reformave që binin ndesh me parimet e vendosura deri në këtë periudhë. Në mars të 1947, pas një debati me tone të larta, kryegjyshi nxorri armën dhe pasi ekzekutoi Baba Faje Martaneshin dhe Baba Fejzon, u vetëvra. Kjo tragjedi e tronditi të gjithë bashkësinë.
Në prapaskenë “operacioni” ndiqej nga ministri i Brendshëm Koçi Xoxe, i cili i mbetur përpara një fakti të kryer kishte menduar një zgjidhje të pazakontë: në krye të Komunitetit Bektashian, ai kishte menduar të vendosej një klerik ortodoks. Kandidati ishte prifti me origjinë sllave Llazar Popoviq, që shërbente në Shkodër dhe që konsiderohej i afërt me strukturat e reja politike. Ky skenar nuk u realizua për shkak se ai nuk gëzonte një biografi të mirë. Por mbi të gjitha sepse do të shkaktonte një skandal dhe pakënaqësi të madhe te besimtarët. Gjithsesi kjo tregonte shkallën e ndërhyrjes së shtetit në punët e brendshme të një komuniteti.
Këto drama njëra pas tjetrës dhe burgosja e klerikëve shkatërruan strukturat tradicionale, duke bërë që pas rënies së komunizmit komuniteti në fjalë të gjendej pa kuadro, pa burime financiare dhe pa prona. Kjo situatë u shfrytëzua nga individë dhe qarqe, të cilat ishin të ndërgjegjshëm për rëndësinë e institucionit dhe ndikimit që mund të ushtronin nëpërmjet anës shpirtërore.
Në fillim duhej ulur pesha specifike që Irani kishte në arenën botërore, duke përdorur fenë dhe rryma të ndryshme, ndërmjet tyre edhe bektashizmin. Pastaj rrugës secili shtet dhe koniukturë shikon interesat e veta personale. Nuk i intereson shumë pasoja mbi shtetin dhe shoqërinë shqiptare. Sekserë dhe mercenarë pastaj në çdo vend të botës gjen sa të duash.
Megjithatë në ADN e Komunitetit Bektashian dhe besimtarëve, nuk kanë munguar asnjëherë personalitete dhe individë që kanë dhënë një kontribut të çmuar për kombin shqiptar. Prandaj në këto momente duhet të tregohemi të kujdesshëm dhe të shmangim përçarjen në mesin e shqiptarëve.
Shteti bektashi është një flluskë sapuni. Më “serioze” është ideja ime për krijimin e shtetit botëror të shqiptarve në internet! Kosto e tij është zero.
