Nga Ermal Peçi
Ditën e sotme përfundova librin e Rajna Kovaçit, “Diktatorët, burra të pangopur me gra”, dhe menjëherë ndjeva nevojën të shkruaj për të. Një libër i ndërtuar mbi dokumente arkivore, dëshmi dhe materiale që tentojnë të heqin perden e propagandës me të cilën regjimet totalitare kanë mbuluar figurat e diktatorëve të tyre.
Për dekada me radhë, komunizmi dhe sistemet autoritare ndërtuan kultin e liderit të pagabueshëm. Diktatori duhej të shfaqej si figurë e ftohtë, e hekurt, gati mitike, një njeri i shkëputur nga dobësitë njerëzore dhe i përkushtuar vetëm ndaj “kauzës”. Propaganda nuk ndërtonte vetëm pushtetin e tyre politik, por edhe një shenjtërim publik, ku jeta private fshihej pas një perdeje të trashë heshtjeje.
Libri sjell një këndvështrim ndryshe mbi figura si Joseph Stalin, Josip Broz Tito, Benito Mussolini, Adolf Hitler, Mao apo Slobodan Miloseviç, duke treguar se pas tribunave politike dhe fjalimeve revolucionare fshiheshin burra me mani kontrolli, etje për pushtet absolut dhe një raport shpesh të deformuar me gratë dhe jetën sentimentale. Kjo etje për dominim nuk ndalej në politikë, por shtrihej edhe në marrëdhëniet personale, ku kontrolli, adhurimi dhe nënshtrimi bëheshin pjesë e së njëjtës logjikë të pushtetit.
Në thelb, libri i Rajna Kovaçit nuk është thjesht një rrëfim historik, por një hyrje e thellë në psikologjinë e pushtetit dhe mënyrën se si ai formëson individin. Autorja sugjeron se diktatura nuk lind vetëm nga ideologjia apo nga mekanizmat e shtetit, por edhe nga struktura e brendshme e karakterit njerëzor që e ushtron atë pushtet. Në këtë kuptim, figura e diktatorit nuk është vetëm produkt i kohës, por edhe i një psikologjie të caktuar: narcizmi i thellë, nevoja për madhështi, frika e vazhdueshme nga humbja e kontrollit dhe një dëshirë e pakufishme për adhurim apo e dështimet dhe papranueshmëria që ka shoqëria ndaj tij.
Këto elemente nuk mbeten vetëm në nivel personal, por ndikojnë drejtpërdrejt mënyrën se si qeveriset një shoqëri. Një njeri që ka nevojë të kontrollojë gjithçka, nuk ndalet te politika apo institucionet, por e shtrin këtë logjikë edhe në jetën private, në marrëdhëniet me njerëzit dhe në mënyrën se si i sheh të tjerët: jo si individë të barabartë, por si objekte të nënshtrimit apo admirimit. Kështu, pushteti politik dhe sjellja personale bëhen dy anë të së njëjtës medalje.
Kur libri flet për obsesione dhe paranojë, ai nuk i trajton si detaje anësore, por si mekanizma që ushqejnë sistemin e frikës. Një lider që dyshon vazhdimisht, që sheh kërcënim kudo dhe që nuk pranon asnjë kufi, krijon natyrshëm një ambient ku kontrolli bëhet ekstrem dhe liria e tjetrit zhduket.
Një tjetër element i rëndësishëm është rrëzimi i figurës mitike të diktatorit. Libri e zhvesh atë, duke treguar se pas imazhit të “udhëheqësit të hekurt” nuk qëndron një qenie e jashtëzakonshme, por një njeri me dobësi të shumta, të cilat bëhen të rrezikshme vetëm për shkak të pushtetit absolut që ai zotëron. Ky kontrast e bën më të qartë idenë se pushteti nuk e zhduk njerëzoren, por shpesh e deformon atë në forma ekstreme.
Në këtë këndvështrim, mesazhi i librit shkon përtej historisë: tirania nuk është vetëm një sistem politik që ndërtohet me armë apo propagandë, por një mënyrë mendimi dhe sjelljeje. Ajo lind kur një individ e identifikon veten me pushtetin dhe e sheh botën si hapësirë për ta dominuar, jo për ta ndarë me të tjerët. Në fund, libri të lë me idenë se kufiri mes politikës dhe psikologjisë është shumë më i hollë sesa duket, dhe pikërisht për këtë arsye ky libër ia vlen të lexohet — për të kuptuar më thellë natyrën e individëve që synojnë të qeverisin dhe mënyrën se si pushteti formëson karakterin e tyre.
