Nga Mark Carney
“Është kënaqësi – dhe detyrë – të jem me ju në këtë pikë kthehe për Kanadanë dhe për botën.
Sot do të flas për shpërbërjen e rendit botëror, fundin e një historie të bukur dhe fillimin e një realiteti brutal ku gjeopolitika midis fuqive të mëdha nuk i nënshtrohet asnjë kufizimi.
Por gjithashtu ju parashtroj se vendet e tjera, veçanërisht fuqitë e mesme si Kanadaja, nuk janë të pafuqishme. Ato kanë kapacitetin për të ndërtuar një rend të ri që mishëron vlerat tona, si respekti për të drejtat e njeriut, zhvillimi i qëndrueshëm, solidariteti, sovraniteti dhe integriteti territorial i shteteve.
Fuqia e të më pak fuqishmëve fillon me ndershmërinë.
Çdo ditë na kujtohet se jetojmë në një epokë rivaliteti mes fuqive të mëdha. Se rendi i bazuar në rregulla po zbehet. Se i forti bën atë që mundet, dhe i dobëti vuan atë që duhet.
Ky aforizëm i Tukididit paraqitet si i pashmangshëm – logjika natyrore e marrëdhënieve ndërkombëtare që riafirmon veten. Dhe përballë kësaj logjike, ekziston një tendencë e fortë që vendet të përshtaten për të mos pasur telashe. Të tolerojnë. Të shmangin problemet. Të shpresojnë se bindja do të blejë sigurinë.
Nuk do ta bëjë.
Pra, cilat janë opsionet tona?
Në vitin 1978, disidenti çek Václav Havel shkroi një ese të quajtur “Fuqia e të Pafuqishmëve”. Në të, ai bëri një pyetje të thjeshtë: si u mbajt në këmbë sistemi komunist?
Përgjigja e tij filloi me një shitës zarzavatesh. Çdo mëngjes, ky dyqanxhi vendos një tabelë në dritaren e tij: “Proletarë të të gjithë botës, bashkohuni!” Ai nuk e beson atë. Askush nuk e beson. Por ai e vendos tabelën gjithsesi – për të shmangur telashet, për të sinjalizuar bindjen, për t’u përshtatur. Dhe sepse çdo dyqanxhi në çdo rrugë bën të njëjtën gjë, sistemi vazhdon.
Jo vetëm përmes dhunës, por përmes pjesëmarrjes së njerëzve të thjeshtë në rituale që privatisht e dinë se janë të rreme.
Havel e quajti këtë “të jetosh brenda gënjeshtrës”. Fuqia e sistemit nuk vjen nga e vërteta e tij, por nga gatishmëria e të gjithëve për të vepruar sikur ai të ishte i vërtetë. Dhe brishtësia e tij vjen nga i njëjti burim: kur qoftë edhe një person ndalon së luajturi rolin — kur shitësi i zarzavateve heq tabelën e tij — iluzioni fillon të çarret.
Është koha që kompanitë dhe shtetet të heqin tabelat e tyre.
Për dekada, vende si Kanadaja lulëzuan nën atë që ne e quajtëm rendi ndërkombëtar i bazuar në rregulla. Ne iu bashkuam institucioneve të tij, lëvduam parimet e tij dhe përfituam nga parashikueshmëria e tij. Ne mund të ndiqnim politika të jashtme të bazuara në vlera nën mbrojtjen e tij.
Ne e dinim se historia e rendit ndërkombëtar të bazuar në rregulla ishte pjesërisht e rreme. Se më të fortët do të përjashtonin veten kur t’u konvenonte. Se rregullat e tregtisë zbatoheshin në mënyrë asimetrike. Dhe se e drejta ndërkombëtare zbatohej me rreptësi të ndryshme në varësi të identitetit të të akuzuarit apo viktimës.
Ky fiksion ishte i dobishëm, dhe hegjemonia amerikane, në veçanti, ndihmoi në sigurimin e të mirave publike: rrugët detare të hapura, një sistem financiar të qëndrueshëm, siguri kolektive dhe mbështetje për kornizat e zgjidhjes së mosmarrëveshjeve.
Pra, ne e vendosëm tabelën në dritare. Ne morëm pjesë në rituale. Dhe kryesisht shmangëm vënien në dukje të hendeqeve midis retorikës dhe realitetit.
Ky pazar nuk funksionon më.
Më lini të jem i drejtpërdrejtë: jemi në mes të një shpërbërjeje, jo të një tranzicioni.
Gjatë dy dekadave të fundit, një seri krizash në financa, shëndetësi, energji dhe gjeopolitikë nxorën në pah rreziqet e integrimit global ekstrem.
Më vonë, fuqitë e mëdha filluan të përdorin integrimin ekonomik si armë. Tarifat si mjet presioni. Infrastrukturën financiare si detyrim. Zinxhirët e furnizimit si pika të dobëta për t’u shfrytëzuar.
Ju nuk mund të “jetoni brenda gënjeshtrës” së përfitimit të ndërsjellë përmes integrimit, kur integrimi bëhet burimi i nënshtrimit tuaj.
Institucionet multilaterale te të cilat fuqitë e mesme mbështeteshin— OBT-ja, OKB-ja, COP – arkitektura e zgjidhjes kolektive të problemeve – janë zvogëluar ndjeshëm.
Si rezultat, shumë vende po nxjerrin të njëjtat përfundime. Ato duhet të zhvillojnë autonomi më të madhe strategjike: në energji, ushqim, minerale kritike, në financa dhe zinxhirë furnizimi.
Ky impuls është i kuptueshëm. Një vend që nuk mund të ushqejë veten, të furnizojë veten me energji ose të mbrojë veten, ka pak opsione. Kur rregullat nuk ju mbrojnë më, ju duhet të mbroni veten.
Por le të jemi të qartë se ku të çon kjo. Një botë me fortesa do të jetë më e varfër, më e brishtë dhe më pak e qëndrueshme.
Dhe ekziston një tjetër e vërtetë: nëse fuqitë e mëdha braktisin qoftë edhe pretendimin për rregulla dhe vlera për ndjekjen e papenguar të fuqisë dhe interesave të tyre, fitimet nga “transaksionalizmi” bëhen më të vështira për t’u përsëritur. Hegjemonët nuk mund të monetizojnë vazhdimisht marrëdhëniet e tyre.
Aleatët do të diversifikohen për t’u mbrojtur nga pasiguria. Të blejnë sigurim. Të rrisin opsionet. Kjo rindërton sovranitetin – sovranitet që dikur bazohej në rregulla, por që do të ankorohet gjithnjë e më shumë në aftësinë për t’i bërë ballë presionit.
Siç thashë, një menaxhim i tillë klasik i rrezikut ka një çmim, por kjo kosto e autonomisë strategjike, e sovranitetit, mund të ndahet gjithashtu. Investimet kolektive në qëndrueshmëri janë më të lira se sa secili të ndërtojë fortesën e vet. Standardet e përbashkëta reduktojnë fragmentimin. Plotësueshmëritë janë me përfitim të ndërsjellë.
Pyetja për fuqitë e mesme, si Kanadaja, nuk është nëse duhet përshtatur me këtë realitet të ri. Ne duhet. Pyetja është nëse përshtatemi thjesht duke ndërtuar mure më të larta – apo nëse mund të bëjmë diçka më ambicioze.
Kanadaja ishte ndër të parat që dëgjoi alarmin e zgjimit, duke na çuar në ndryshimin rrënjësor të qëndrimit tonë strategjik.
Kanadezët e dinë se supozimi ynë i vjetër dhe i rehatshëm, se gjeografia dhe anëtarësimi në aleanca na jepte automatikisht prosperitet dhe siguri, nuk është më i vlefshëm.
Qasja jonë e re bazohet në atë që Alexander Stubb e ka quajtur “realizëm i bazuar në vlera” – ose, thënë ndryshe, ne synojmë të jemi parimorë dhe pragmatistë.
Parimorë në përkushtimin tonë ndaj vlerave themelore: sovraniteti dhe integriteti territorial, ndalimi i përdorimit të forcës përveç rasteve kur është në përputhje me Kartën e OKB-së, respekti për të drejtat e njeriut.
Pragmatistë në njohjen se progresi është shpesh gradual, se interesat ndryshojnë, se jo çdo partner ndan vlerat tona. Ne po angazhohemi gjerësisht, strategjikisht, me sy hapur. Ne po e pranojmë botën ashtu siç është, jo duke pritur për një botë që dëshirojmë të jetë.
Kanadaja po i kalibron marrëdhëniet tona në mënyrë që thellësia e tyre të pasqyrojë vlerat tona. Ne po i japim përparësi angazhimit të gjerë për të maksimizuar ndikimin tonë, duke pasur parasysh fluiditetin e rendit botëror, rreziqet që kjo paraqet dhe rëndësinë e asaj që vjen më pas.
Ne nuk po mbështetemi më vetëm te fuqia e vlerave tona, por edhe te vlera e fuqisë sonë.
Ne po e ndërtojmë atë fuqi brenda vendit.
Që kur qeveria ime mori detyrën, ne kemi ulur taksat mbi të ardhurat, fitimet kapitale dhe investimet e biznesit, kemi hequr të gjitha barrierat federale për tregtinë ndërprovinciale dhe po përshpejtojmë një trilion dollarë investime në energji, Inteligjencë Artificiale, minerale kritike, korridore të reja tregtare dhe më gjerë.
Ne po dyfishojmë shpenzimet tona të mbrojtjes deri në vitin 2030 dhe po e bëjmë këtë në mënyra që ndërtojnë industritë tona vendase.
Ne po diversifikohemi me shpejtësi jashtë vendit. Kemi rënë dakord për një partneritet strategjik gjithëpërfshirës me Bashkimin Evropian, duke përfshirë bashkimin me SAFE, marrëveshjet e prokurimit të mbrojtjes të Evropës.
Kemi nënshkruar dymbëdhjetë marrëveshje të tjera tregtare dhe sigurie në katër kontinente në gjashtë muajt e fundit.
Në ditët e fundit, kemi përfunduar partneritete të reja strategjike me Kinën dhe Katarin.
Po negociojmë pakte të tregtisë së lirë me Indinë, ASEAN-in, Tajlandën, Filipinet, Mercosur-in.
Për të ndihmuar në zgjidhjen e problemeve globale, po ndjekim gjeometrinë e ndryshueshme— koalicione të ndryshme për çështje të ndryshme, bazuar në vlera dhe interesa.
Për Ukrainën, ne jemi anëtar kryesor i Koalicionit të të Vullnetshmëve dhe një nga kontribuesit më të mëdhenj për frymë për mbrojtjen dhe sigurinë e saj.
Për sovranitetin e Arktikut, ne qëndrojmë fuqishëm me Grenlandën dhe Danimarkën dhe mbështesim plotësisht të drejtën e tyre unike për të përcaktuar të ardhmen e Grenlandës. Angazhimi ynë ndaj Nenit 5 është i palëkundur.
Po punojmë me aleatët tanë të NATO-s (përfshirë Nordic Baltic 8) për të siguruar më tej krahët veriorë dhe perëndimorë të aleancës, përfshirë investimet e paprecedenta të Kanadasë në radarët përtej horizontit, nëndetëse, avionë dhe trupa në terren. Kanadaja kundërshton me forcë tarifat mbi Grenlandën dhe bën thirrje për bisedime të fokusuara për të arritur objektivat e përbashkëta të sigurisë dhe prosperitetit për Arktikun.
Për tregtinë plurilaterale, ne po kampionojmë përpjekjet për të ndërtuar një urë midis Partneritetit Trans-Paqësor dhe Bashkimit Evropian, duke krijuar një bllok të ri tregtar prej 1.5 miliardë njerëzish.
Për mineralet kritike, ne po formojmë klube blerësish të ankoruar në G7 në mënyrë që bota të mund të diversifikohet larg furnizimit të koncentruar.
Për Inteligjencën Artificiale, po bashkëpunojmë me demokracitë me mendime të njëjta për të siguruar që përfundimisht nuk do të detyrohemi të zgjedhim midis hegjemonëve dhe “hyperscalers” (gjigantëve të teknologjisë).
Ky nuk është multilateralizëm naiv. As nuk është mbështetje në institucione të zvogëluara. Është ndërtimi i koalicioneve që funksionojnë, çështje pas çështjeje, me partnerë që ndajnë mjaftueshëm baza të përbashkëta për të vepruar së bashku. Në disa raste, kjo do të jetë shumica dërrmuese e kombeve.
Dhe kjo po krijon një rrjet të dendur lidhjesh në tregti, investime dhe kulturë, te të cilat mund të mbështetemi për sfidat dhe mundësitë e ardhshme.
Fuqitë e mesme duhet të veprojnë së bashku sepse nëse nuk jeni në tavolinë, jeni në menu.
Fuqitë e mëdha mund të përballojnë të ecin vetëm. Ato kanë madhësinë e tregut, kapacitetin ushtarak, mjetet e presionit për të diktuar kushtet. Fuqitë e mesme nuk i kanë këto. Por kur ne negociojmë vetëm në mënyrë bilaterale me një hegjemon, ne negociojmë nga pozita e dobësisë. Ne pranojmë atë që na ofrohet. Ne konkurrojmë me njëri-tjetrin për të qenë më të bindurit.
Ky nuk është sovranitet. Kjo është shfaqje e sovranitetit duke pranuar nënshtrimin.
Në një botë rivaliteti mes fuqive të mëdha, vendet në mes kanë një zgjedhje: të konkurrojnë me njëri-tjetrin për favor ose të bashkohen për të krijuar një rrugë të tretë me ndikim.
Ne nuk duhet të lejojmë që rritja e fuqisë së fortë (“hard power”) të na verbojë para faktit se fuqia e legjitimitetit, integritetit dhe rregullave do të mbetet e fortë — nëse zgjedhim ta përdorim atë së bashku.
Kjo më kthen te Havel.
Çfarë do të thotë për fuqitë e mesme “të jetosh në të vërtetën”?
Do të thotë të emërtosh realitetin. Ndaloni së përmenduri “rendin ndërkombëtar të bazuar në rregulla” sikur ai ende funksionon siç reklamohet. Quajeni sistemin ashtu siç është: një periudhë e intensifikimit të rivalitetit mes fuqive të mëdha, ku më të fuqishmit ndjekin interesat e tyre duke përdorur integrimin ekonomik si një armë detyrimi.
Do të thotë të veprosh me konsistencë. Zbatoni të njëjtat standarde për aleatët dhe rivalët. Kur fuqitë e mesme kritikojnë frikësimin ekonomik nga një drejtim, por heshtin kur vjen nga një tjetër, ne po e mbajmë tabelën në dritare.
Do të thotë të ndërtojmë atë që pretendojmë se besojmë. Në vend që të presim që rendi i vjetër të rikthehet, të krijojmë institucione dhe marrëveshje që funksionojnë ashtu siç përshkruhen.
Dhe do të thotë të reduktojmë mjetet e presionit që mundësojnë detyrimin. Ndërtimi i një ekonomie të fortë vendase duhet të jetë gjithmonë prioriteti i çdo qeverie. Diversifikimi ndërkombëtar nuk është vetëm maturi ekonomike; është themeli material për një politikë të jashtme të ndershme. Vendet e fitojnë të drejtën për qëndrime parimore duke reduktuar cenueshmërinë e tyre ndaj hakmarrjes.
Kanadaja ka atë që bota dëshiron. Ne jemi një superfuqi energjetike. Ne zotërojmë rezerva të mëdha mineralesh kritike. Kemi popullsinë më të arsimuar në botë. Fondet tona të pensioneve janë ndër investitorët më të mëdhenj dhe më të sofistikuar në botë. Kemi kapital, talent dhe një qeveri me kapacitet të madh fiskal për të vepruar në mënyrë vendimtare.
Dhe ne kemi vlerat të cilat shumë të tjerë i aspirojnë.
Kanadaja është një shoqëri pluraliste që funksionon. Sheshi ynë publik është i zhurmshëm, i larmishëm dhe i lirë. Kanadezët mbeten të përkushtuar ndaj qëndrueshmërisë.
Ne jemi një partner i qëndrueshëm, i besueshëm—në një botë që është gjithçka tjetër përveçse e tillë—një partner që ndërton dhe vlerëson marrëdhëniet afatgjata.
Kanadaja ka edhe diçka tjetër: një njohje të asaj që po ndodh dhe një vendosmëri për të vepruar në përputhje me rrethanat.
Ne e kuptojmë se kjo shpërbërje kërkon më shumë sesa thjesht përshtatje. Kërkon ndershmëri për botën ashtu siç është.
Ne po e heqim tabelën nga dritarja.
Rendi i vjetër nuk po kthehet. Ne nuk duhet ta vajtojmë atë. Nostalgjia nuk është strategji.
Por nga thyerja, ne mund të ndërtojmë diçka më të mirë, më të fortë dhe më të drejtë.
Kjo është detyra e fuqive të mesme, të cilat kanë më shumë për të humbur nga një botë me fortesa dhe më shumë për të fituar nga një botë me bashkëpunim të vërtetë.
Të fuqishmit kanë fuqinë e tyre. Por edhe ne kemi diçka – kapacitetin për të ndaluar së pretenduari, për të emërtuar realitetin, për të ndërtuar forcën tonë brenda vendit dhe për të vepruar së bashku.
Kjo është rruga e Kanadasë. Ne e zgjedhim atë hapur dhe me besim.
Dhe është një rrugë e hapur për çdo vend të gatshëm ta ndjekë atë me ne.
