nga Xhodi Hysa
Dyqind e pesëdhjetë vjet më parë, përfaqësuesit e trembëdhjetë kolonive amerikane, të mbledhur në Kongresin e Dytë Kontinental në Filadelfia, miratuan Deklaratën e Pavarësisë së Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Revolucioni kishte nisur tashmë. Në Lexington dhe Concord ishte derdhur gjak, ndërsa marrëdhënia me Kurorën britanike kishte kaluar pikën e pakthyeshme. Por Deklarata e 4 korrikut 1776 i dha luftës një kuptim më të madh. Ajo nuk ishte më vetëm një revoltë kundër taksave apo sundimit të largët. Ishte pretendimi se një popull mund të ndërtonte një rend politik mbi të drejtat natyrore, vetëqeverisjen dhe kufizimin e pushtetit.
Prej këtij akti lindi jo një demokraci e drejtpërdrejtë, por një republikë kushtetuese. Etërit themelues nuk i besonin verbërisht as monarkut dhe as shumicës. Ata kishin frikë nga përqendrimi i pushtetit, nga pasionet e turmës dhe nga tirania e një shumice të pakufizuar. Prandaj ngritën një sistem institucionesh që kontrollonin njëra-tjetrën: president, Kongres, gjykata, shtete federale dhe zgjedhje të ndërmjetësuara.
Këtu fillon ajo që më vonë do të quhej “përjashtimi amerikan”: bindja se Shtetet e Bashkuara nuk ishin thjesht një shtet tjetër, por një eksperiment politik me një mision të veçantë historik.
Edmund Burke, i njohur më vonë si një nga etërit intelektualë të konservatorizmit, e kishte kuptuar fuqinë e këtij karakteri amerikan që përpara pavarësisë. Ai paralajmëronte Parlamentin britanik se tipari mbizotërues i kolonistëve ishte dashuria e tyre e zjarrtë dhe xheloze për lirinë. Një popull i tillë, argumentonte Burke, nuk mund të sundohej vetëm me forcë.
Afërsisht gjashtëdhjetë vjet pas Deklaratës, një aristokrat i ri francez, Alexis de Tocqueville, udhëtoi drejt Amerikës. Ai ishte vetëm 25 vjeç kur u nis dhe 26 kur mbërriti. Zyrtarisht shkoi për të studiuar sistemin e burgjeve; në të vërtetë, përpara tij ndodhej një laborator politik i papërsëritshëm.
Rezultati ishte “Demokracia në Amerikë”, një prej analizave më të thella që janë shkruar ndonjëherë mbi demokracinë moderne.
Tocqueville pa energjinë e shoqërisë amerikane, vetëqeverisjen lokale, besimin fetar, shoqatat qytetare dhe aftësinë e njerëzve për të organizuar jetën pa pritur gjithçka nga shteti. Por ai dalloi edhe rreziqet: tiraninë e shumicës, konformizmin, individualizmin dhe mundësinë që qytetari i lirë të tërhiqej në jetën private, duke ia dorëzuar gradualisht pushtetin një administrate paternaliste.
Këto frikëra nuk janë zhdukur, përkundrazi, sot duken më të pranishme se kurrë.
Eksperimenti amerikan ka qenë, në shumë drejtime, jashtëzakonisht i suksesshëm. Një republikë e vogël e shekullit XVIII u shndërrua në fuqinë më të madhe ekonomike, ushtarake, teknologjike dhe kulturore të epokës moderne.
Pas Luftës së Dytë Botërore, Shtetet e Bashkuara ndërtuan atë që u njoh si Pax Americana: një rend ndërkombëtar i mbështetur mbi fuqinë amerikane, aleancat perëndimore, tregtinë e hapur dhe institucione si Kombet e Bashkuara, NATO-ja, Banka Botërore dhe Fondi Monetar Ndërkombëtar.
Ishte një rend jo pa gabime, jo pa luftëra dhe jo pa kontradikta. Megjithatë, për pjesën më të madhe të botës perëndimore, ai solli një periudhë të pazakontë sigurie, zhvillimi ekonomik dhe stabiliteti ndërmjet fuqive të mëdha.
Pas rënies së Bashkimit Sovjetik, shumë besuan se debati i madh historik kishte përfunduar. Demokracia liberale dhe tregu i lirë dukeshin si destinacioni përfundimtar i njerëzimit. Amerika e viteve 1990 ishte Amerika e Bill Clintonit dhe Tony Blairit, e “Rrugës së Tretë”, e globalizimit dhe integrimit ekonomik.
Më pas erdhi bindja neokonservatore se demokracia mund të eksportohej edhe me forcën e armëve. Lufta e Irakut tregoi kufijtë tragjikë të kësaj ideje. Amerika mund të rrëzonte një diktator, por nuk mund të ndërtonte automatikisht një rend demokratik në një shoqëri tjetër.
Në fushatën presidenciale të vitit 2008, tingujt e “Fake Empire” të grupit The National shoqëronin mesazhin e shpresës dhe ndryshimit të Barack Obamës. Ishte një zgjedhje intriguese. Kënga fliste për një shoqëri “gjysmë të zgjuar” brenda një perandorie të rreme. Obama premtonte zgjimin e saj me thirrjen “Yes We Can”.
Por premtimi i pajtimit nuk e ndali polarizimin. Në dekadat që pasuan, amerikanët u ndanë jo vetëm mbi politikat, por edhe mbi kuptimin e Amerikës.
Një pjesë e së majtës e sheh historinë kombëtare kryesisht përmes skllavërisë, segregacionit, racizmit dhe përjashtimit. Një pjesë e së djathtës reagon duke idealizuar të shkuarën dhe duke refuzuar të përballet me kontradiktat e saj. Njëra palë rrezikon ta paraqesë historinë amerikane vetëm si faj; pala tjetër vetëm si lavdi.
Në këtë boshllëk hyri Donald Trump.
Trump arriti të bashkonte rryma të ndryshme të Partisë Republikane: konservatorët socialë, nacionalistët ekonomikë, populistët, skeptikët ndaj luftërave dhe pjesë të klasës punëtore. Ai kuptoi se Amerika e pas Luftës së Ftohtë kishte përfunduar.
Bota e sotme nuk është më ajo që Shtetet e Bashkuara trashëguan në vitin 1991. Kina është ngritur si rival ekonomik dhe strategjik. Rusia është rikthyer si fuqi revizioniste. Tregtia globale nuk perceptohet më vetëm si burim mirëqenieje, por edhe si instrument pushteti, varësie dhe sigurie kombëtare.
Tarifat, që për elitën ekonomike të viteve 1990 dukeshin pothuajse një fjalë e ndaluar, janë kthyer në qendër të politikës amerikane. Trump e ka paraqitur William McKinley-n, presidentin e fundit të shekullit XIX dhe mbrojtësin e tarifave, si një model të fuqisë ekonomike amerikane.
Ndërkohë, demokratët ende përpiqen të përcaktojnë qendrën e tyre politike. A janë parti e punëtorëve, e klasës së arsimuar urbane, e progresizmit kulturor apo e rendit tradicional liberal? Kundërshtimi ndaj Trumpit mund t’i bashkojë përkohësisht, por nuk mjafton për të krijuar një projekt të ri kombëtar.
Në 250-vjetorin e saj, Amerika vazhdon të jetë vendi më i fuqishëm i botës. Por fuqia e jashtme nuk e garanton shëndetin e brendshëm të republikës.
Roma, modelin e së cilës etërit themelues e studiuan me vëmendje, nuk u rrëzua sepse i mungonte fuqia. Ajo u dobësua kur institucionet humbën autoritetin, normat republikane u shkatërruan, politika u personalizua dhe qytetarët filluan ta shihnin kundërshtarin jo si rival, por si armik.
Pyetja e madhe për Amerikën, ndërsa hyn në çerekshekullin e saj të tretë, nuk është nëse mund të mbetet e pasur apo e armatosur.
Nëse mund të mbetet republikë.
Tocqueville e kishte kuptuar se rreziku më i madh për demokracinë amerikane nuk vinte domosdoshmërisht nga një pushtues i huaj. Ai vinte nga brenda: nga konformizmi, izolimi qytetar, tirania e shumicës dhe dëshira për t’ia dorëzuar përgjegjësinë politike një pushteti gjithnjë e më të madh.
Dyqind e pesëdhjetë vjet pas Filadelfias, eksperimenti amerikan vazhdon. Ai ka mbijetuar luftën civile, skllavërinë, depresionin ekonomik, dy luftëra botërore, segregacionin, skandalet politike dhe konfliktet ideologjike.
Por historia nuk jep garanci.
Republikat nuk jetojnë përgjithmonë vetëm sepse janë themeluar mbi ide të mëdha. Ato jetojnë për aq kohë sa qytetarët dhe udhëheqësit e tyre janë të gatshëm t’i mbrojnë institucionet, të kufizojnë pasionet politike dhe të pranojnë se liria kërkon jo vetëm të drejta, por edhe vetëpërmbajtje.
Amerika ka kaluar 250 vjet duke i treguar botës se si ndërtohet një republikë.
Sfida e saj e radhës është t’i tregojë botës se si një republikë i mbijeton fuqisë, lavdisë dhe vetvetes. Mbi të gjitha si i mbijeton AI!
