“Realiteti i ri” i Bankës së Shqipërisë | ANALIZA e Rildo Ngjela

Nuk ka asnjë mëdyshje.
Banka e Shqipërisë e tha atë që duhet të thoshte, edhe pse jo gjithëkush zgjodhi ta dëgjonte. Kur ky institucion flet për një “realitet të ri”, nuk i referohet luhatjes së përkohëshme të çmimeve apo ndonjë tronditjeje kalimtare nga jashtë. Po përshkruan një ndryshim. Edhe kur në pothuajse heshtje rriti rezervat e arit, na dërgoi një sinjal të qartë konfirmimi se ky ndryshim nuk pritet të jetë afatshkurtër. Bankat qendrore nuk i ndryshojnë rezervat e tyre për shkak të një muaji të “keq”. Ato i bëjnë këto lëvizje kur parashikojnë që mjedisi përpara po ndryshon dhe paqëndrueshmëria shfaqet në horizont. Problemi nuk është nëse Banka e Shqipërisë e kupton ose jo këtë situatë. Problem është pjesa tjetër e sistemit, i cili vazhdon të sillet sikur nuk po e kupton. Kostot e hendekut mes të kuptuarit dhe të vepruarit nuk do të paguhet nga institucionet, por nga qytetarët.
Për një kohë të gjatë, narrativa publike e ofruar ka reduktuar rëndësinë e situatës, në një model të njohur tashmë: çmimet rriten, pastaj bien. Karburanti shtrenjtohet, pastaj stabilizohet. Inflacioni rritet, pastaj normalizohet. Kjo logjikë nuk qëndron më. Kjo që po shohim nuk është një cikël. Është ndryshim i kushteve. Shqipëria nuk është në gjendje të kontrollojë forcat që nxisin këtë ndryshim. Ajo thjesht i importon ato. Çmimet e karburantit, kostot e transportit dhe një pjesë e konsiderueshme e inputeve ushqimore përcaktohen jashtë kufijve tanë. Kur këto çmime ndryshojnë, ekonomia shqiptare nuk e amortizon dot goditjen. Ajo e transmeton menjëherë atë dhe ndonjëherë edhe tërësisht. Kjo është një dobësi strukturore, një drejtim ku duhet të ishte investuar vazhdimisht. Kjo është dhe arsyeja pse Banka e Shqipërisë po përgatitet për një fazë më të pasigurt, sepse ajo që pritet nuk është një rritje që vjen vetëm një herë. Është përsëritje. Është paqëndrueshmëria që po kthehet dhe rikthehet, jo paqëndrueshmëria që zhduket. Dhe ky është fakt.
Prapëseprapë, ndërsa një pjesë e shtetit po përgatitet, pjesa tjetër po vazhdon të improvizojë. Në horizont nuk duket ende se kemi një strategji për mënyrën e menaxhimit të mënyrës se si presionet e jashtme mund të përkthehen në çmime të brendshme. Kur çmimet e karburantit rriten, sistemi reagon, por nuk parashikon. Komenton, por nuk strukturon një përgjigje. Pret që presioni të rritet dhe pastaj të përgjigjet. Reagimi është sikur objektivi të ishte qetësimi momental i situatës dhe jo menaxhimi i rrezikut përpara se të shfaqet.
Në situatën që po përballemi, kjo qasje nuk është më e mjaftueshme.
Mënyra se si formohet çmimi i karburantit në Shqipëri nuk është neutale. Ajo formohet nga një strukturë e shtresëzuar tatimore ku taksat e qarkullimit, komponentët e karbonit dhe akciza, shtohen më tej nga TVSH-ja. Kjo do të thotë se rritja e çmimit në tregjet ndërkombëtare amplifikohet brenda vendit përpara se të arrijë tek pompa e benzinës. Pra, jemi në kushtet ku nuk ka një mekanizëm të automatizuar për të zbutur efektin e goditjeve që vijnë nga jashtë. Nuk ka një rregullim të barrës fiskale, asnjë pezullim të taksimit (vetëm reduktim), asnjë shpjegim transparent se në ç’masë çmimi përfundimtar pasqyron koston dhe se në ç’masë pasqyron strukturën. Njëkohësisht, vetë tregu funksionon pa pasur nivelin e shqyrtimit që kërkon një kontekst i tillë. Në sektorët e përqendruar si ky rast, ku konkurrenca është fjalë e huaj, çmimet kanë tendecë të rriten shpejt dhe të ulen ngadalë. Ky është fakt. Por, nuk është ngritur ende një sistem i qëndrueshëm dhe në kohë reale, që të na tregojë kostot e importit, asnjë publikim sistematik i marzheve dhe asnjë presion i dukshëm mbi operatorët për të justifikuar lëvizjet e çmimeve gjatë periudhave të paqëndrueshme. Dhe në mungesë të transparencës, besimi gërryhet. Dhe kur besimi gërryhet, perceptimi kthehet në realitet.
Nga ana tjetër, qytetarët janë lënë të lirë të interpretojnë gjithçka vetë.
Nëse flasim për çmimet e produkteve të konsumit, as për to nuk ka një komunikim të koordinuar, që të shpjegojë se çfarë po ndodh, çfarë mund të ndodhë më pas dhe çfarë do të thotë kjo për bizneset dhe familjet shqiptare. Deri më sot nuk ka asnjë përpjekje për të përgatitur qytetarët për një skenar ku çmimet mund të mos stabilizohen aq “shpejt” sa më parë apo ku kredia mund të mbetet e shtrenjtë më gjatë seç pritej. Në një mjedis të tillë, heshtja nuk është paanësi. Ajo kthehet në faktor rreziku.
Rezultati i këtij kombinimi është i parashikueshëm dhe aktivizon efektin zinxhir.
Familjet fillojnë të përshtaten në heshtje (në këtë vend nuk proteston njeri). Ato shpenzojnë më pak. Vonojnë vendimet. Përthithin kostot aty ku munden dhe i reduktojnë aty ku duhet. Bizneset ndjekin një logjikë të ngjashme, duke rritur gradualisht çmimet, duke mbrojtur marzhet aty ku munden dhe duke vonuar investimet aty ku pasiguria është më e lartë. Kreditimi do të mbetet i shtrënguar, jo për shkak të panikut, por për shkak të kujdesit. Në këtë mënyrë, gradualisht presioni grumbullohet në të gjithë sistemin. Dhe ja ku krijohet tendosja ekonomike. Jo përmes kolapsit, por përmes ngjeshjes.
Megjithatë, e rëndësishme është që të jemi të qartë për diçka.
Banka e Shqipërisë po e bën punën e saj. Po sinjalizon rrezikun, po rregullon pozicionin e saj dhe po përgatitet për një mjedis më kompleks, ku kryefjala është paqëndrueshmëria. Por nga ana tjetër, politika monetare nuk mund ta menaxhojë këtë situatë e vetme. Ajo nuk mund ta zvogëlojë ndikimin strukturor të çmimit të karburantit, nuk mund të zbatojë transparencën e tregut dhe nuk mund t’i mbrojë familjet shqiptare nga efektet e drejtpërdrejta të goditjeve që vijnë nga jashtë.
Kjo është përgjegjësi e tjetërkujt. Është përgjegjësi e qeverisë dhe strukturave të ekzekutivit. Dhe tani për tani kjo përgjegjësi nuk po ushtrohet në raport të drejtë me nivelin e urgjencës që kërkon situata. Nëse situata do të vazhdojë të trajtohet në të njëjtën mënyrë, nuk do të ketë më krizë të papritur që duhet ndërhyrje e menjëhershme. Do të jetë diçka e ‘heshtur’ dhe më e rrezikshme. Çmimet do të vazhdojnë të rriten në mënyrë të pabarabartë, por edhe vazhdimisht. Pagat do të kenë vështirësi në mbajtjen e ritmit të çmimeve. Kreditimi do të mbetet i kufizuar dhe kufizues. Bizneset do të operojnë në pasiguri të vazhdueshme. Dhe familjet shqiptare do të përballojnë përshtatjen, muaj pas muaji, pa asnjë mbrojtje të strukturuar.
Ky nuk është një skenar hipotetik. Tashmë ka filluar.
Sepse nuk qëndron më pyetja nëse po hyjmë në një realitet të ri, sepse kjo tashmë është vendosur.
Pyetja e vërtetë është nëse jemi të gatshëm të veprojmë në kushtet që e kemi kuptuar dhe pranuar këtë realitet të ri. Sepse nëse një institucion si Banka e Shqipërisë tashmë po përgatitet për kohë të paqëndrueshme, ndërsa pjesa tjetër e sistemit vazhdon të sillet sikur stabiliteti është i garantuar, atëherë rezultati nuk është i vështirë të parashikohet.
Nuk është krizë.
Është erosion.
Dhe nëse erozioni fillon të bëhet i dukshëm, është gjithmonë më i kushtueshëm të rehabilitohet, sesa të parandalohet.