Shkrimtari shqiptar Stefan Çapaliku (Shqipëri, 1965), është një nga të ftuarit e Festivalit të pestë të Librit në Matica Hrvatska. Me këtë rast, në një intervistë për revistën kroate Vijenac, ai flet për Shkodrën e lindjes, Shqipërinë, rëndësinë e kujtesës në letërsi dhe lidhjen midis intimes dhe kolektives.
Në intervistë, Çapaliku shpjegon se gjatë komunizmit shqiptarët krijuan dy kultura paralele: kulturën publike, të diktuar nga Partia, dhe kulturën e brendshme familjare, si një lloj “underground-i”. Sipas tij, jeta midis këtyre dy botëve krijonte frikë, turp dhe maska të vazhdueshme.
Në intervistë ai flet edhe për Ballkanin, duke e cilësuar si një koncept historik dhe politik të keqkuptuar, si dhe për rolin e letërsisë në ndërtimin e urave midis kulturave.
Intervista është realizuar nga gazetarja Gloria Lujanović për revistën kroate Vijenac.
Intervistoi Gloria Lujanović
Stefan Çapaliku (Shqipëri, 1965), romancier bashkëkohor shqiptar, dramaturg dhe profesor universiteti, është autor i romanit Secili çmendet në mënyrën e vet (përkth. Jeton Neziraj), i botuar së fundmi nga Matica hrvatska në bibliotekën “Koloplet” të prozës botërore dhe është një nga të ftuarit e Festivalit të pestë të Librit në Matica hrvatska. Me këtë rast, në një intervistë për Vijenac, Çapaliku foli për Shkodrën dhe Shqipërinë, për rëndësinë e kujtesës në letërsi, për lidhjen ndërmjet intimes dhe kolektives, dhe zbulon se si vepra letrare i jep zë jo vetëm hapësirës, por edhe kohës që shpesh di të harrohet.
Pas botimit të romanit tuaj Secili çmendet në mënyrën e vet, a ju ndoqën gjatë personazhet për shkak të mënyrës së jetesës dhe të gjithë rregullave të forta që shqiptarët duhej të respektonin gjatë regjimit komunist? A keni menduar ndonjëherë: “Po të kisha thënë diçka që nuk lejohej, nuk do ta kisha përballuar”? Si ia dolën njerëzit ta përballonin atë ankth dhe ta linin Shqipërinë?
Kjo ndodhi sepse krijuam dy kultura paralele: kulturën publike (të diktuar nga Partia) dhe kulturën private, familjare (si një lloj underground-i). Të jetuarit mes këtyre dy kulturave ishte një sfidë e veçantë që të detyronte vazhdimisht të luaje role dhe ta ktheje njeriun në një klloun pa dinjitet. Situata të tilla krijonin shumë frikë.
Në këtë kuptim, rënia e komunizmit duhet parë para së gjithash si rrëzimi i mureve të frikës. Kjo është dimensioni i tij më i rëndësishëm.
Një nga personazhet e romanit tuaj më tha në gjyq se gjykatësi i kishte thënë të hapte dritaren që të hynte pak ajër nga Perëndimi. Ajri nga Perëndimi kishte hyrë tashmë në Shqipëri, por si dukej ai ajër – si erë apo pothuajse si iluzion?
Shumë shqiptarë, përfshirë edhe heronjtë shpirtërorë të këtij rrëfimi, nuk kishin asnjë mënyrë për ta ditur se bota ishte e ndarë në dy pjesë si rezultat i marrëveshjeve të fitimtarëve të Luftës së Dytë Botërore – amerikanëve dhe britanikëve nga njëra anë dhe Bashkimit Sovjetik nga ana tjetër. Ne e dinim se si mund të ishin Churchill-i dhe Roosevelt-i po aq fajtorë sa Stalini, por për 45 vjet e kishim drejtuar urrejtjen tonë nga Radio Londra dhe Zëri i Amerikës.
Një zhgënjim i tillë erdhi shumë vite më vonë, sepse gjatë viteve të fundit të diktaturës u shua edhe ajo shkëndijë e fundit shprese që kishte mbetur gjallë në zemrën e rezistencës shqiptare.
Në cilin moment e kuptuat se do ta shkruanit këtë libër? Pse ishte e rëndësishme për ju ta shkruanit?
Kisha nevojë të shkruaja diçka krejtësisht të sinqertë. Kisha nevojë t’i jepja zë një realiteti që po binte në harresë si pasojë e materializmit dhe konsumizmit të epokës së re.
Si e shihni të kaluarën dhe si e shohin sot banorët e Tiranës dhe Shqipërisë realitetin politik e shoqëror?
Shqipëria është një vend në lëvizje të vazhdueshme. Në të vërtetë, nuk e di më çfarë po ndodh. Në rrugët e Tiranës shoh gjithnjë e më shumë lumenj makinash. E shoh aeroportin si një krahë gjigant që para njëzet vitesh kishte vetëm dyzet ulje-ngritje avionësh në ditë, ndërsa tani mbi pesëdhjetë mijë pasagjerë. A është kjo drejt zhvillimit apo drejt shkatërrimit? Si pjesë e një plani globalist, nuk e di. Si konservator, ndiej shqetësim.
Shqipëria është vend në skajin e botës, por bota më e thellë jeton në rrënojat e saj. Sa privilegj është kjo për një shkrimtar?
Mendoj se po. Privilegje të tilla ekzistojnë nëse arrin të krijosh një distancë të nevojshme dhe ta lësh vendin tënd. M’u desh më shumë se pesëdhjetë vjet jetë që ta shihja vendin tim të mbuluar nga errësira nga një distancë më e madhe. Në një kohë kur shumica ngrinte supet dhe thoshte se në të nuk shihej asgjë, unë u përpoqa të rrëfeja, ndryshe nga të tjerët, pikërisht atë errësirë, vendin tim dhe epokën time.
Bota po shpërbëhet në mënyrë të pamëshirshme – nga njëra anë revolucioni teknologjik, nga ana tjetër tirania e nacionalizmave, luftërat dhe izolimet. A po jetojmë në një Evropë të errët, një “mesjetë të re”?
Epoka jonë ka pasojat e pashmangshme të liberalizmit dhe relativizmit, në të cilat zhytemi, të konsumizmit dhe materializmit jomoral të shekullit të kaluar. Asgjë nga këto nuk është e re nën diell, sepse kështu kanë nisur gjithmonë krizat e mëdha.
Nga ana tjetër, është interesante se në greqisht fjala “krizë” do të thotë “ndarje”. Në fakt, hyrja në krizë është hyrje në një sitë, ndarja e miellit nga krundet. Do të doja që nga kjo sitë të dilnim pa gjakderdhje.
Në një intervistë keni thënë se Ballkani është ende një vend i idolatrive. Kush janë idhujt tanë sot dhe pse vazhdojmë t’i zgjedhim?
Në përgjithësi, ne ballkanasit nuk kemi ditur ta zgjidhim mirë krizën historike të marrëdhënieve me fqinjët. Kjo ka ndezur dhe vazhdon të ndezë gjakun e njerëzve të zakonshëm. Duhet të shpikim një hartë tjetër kujtese.
Mendoj se ka ardhur koha që monumentet e humanistëve, artistëve dhe shkencëtarëve të mbushin sheshet tona dhe jo hapësirat e mbushura me liderë politikë.
Ballkani është prej kohësh koncept politik dhe politikisht i ngarkuar. Sa jetojmë sot me narrativën e “Ballkanit” dhe sa vetëm e pranojmë atë si një stigmë kolektive?
Vetë termi “Ballkan” është kryesisht një term gjeografik, i përdorur nga Straboni dhe Ptolemeu për një vargmal që shtrihet nga lindja në perëndim. Ky vargmal ndan në mënyrë natyrore gadishullin dhe në gjeografinë e lashtë helene konsiderohej si kufiri verior i “botës së qytetëruar”, pra i botës së Rilindjes Evropiane dhe i Civitas Mundi.
Në fillim të shekullit XIX, kur pjesa më e madhe e Ballkanit ishte ende nën Perandorinë Osmane, studiuesit filluan ta përdorin emrin e këtij vargmali për të gjithë gadishullin. Njëri prej tyre ishte Johann August Zeune (1778–1853), i cili me veprën e tij ndikoi në krijimin e një përfytyrimi të veçantë për Evropën dhe Ballkanin. Në këtë mënyrë lindi një ndarje artificiale midis Evropës dhe Ballkanit, sikur Ballkani të mos ishte pjesë e Evropës. Sot kjo shpesh duket absurde në debatet e sotme politike dhe identitare: “Evropa dhe Ballkani”, “Ballkani dhe Evropa”.
Në romanin tuaj Secili çmendet në mënyrën e vet, por edhe në romanin Slobodna Lee Yip, televizioni luan rol të rëndësishëm. A janë sot mediat, televizioni dhe rrjetet sociale vendi i simboleve tona të reja?
Mendoj se të gjitha simbolet janë zëvendësuar nga idhuj të rinj që e rrëzuan me dhunë diktaturën. Televizioni ishte feja e re për ata që besonin në rënien e komunizmit. Që prej asaj kohe jetojmë në një situatë të “ideve pa rrënjë”, ndaj mund të lexosh poetin modernist shqiptar Migjeni si simbol.
A besoni ende në fuqinë e letërsisë dhe të artit për të ndërtuar ura dhe për të afruar kultura?
Do të doja shumë të ishte kështu, por nga ana tjetër, bota sot po bëhet gjithnjë e më e ashpër. Megjithatë, unë ende besoj se shkrimtarët dhe artistët mund të bëjnë më shumë se politikanët, sepse arti arrin aty ku propaganda dështon. Ky është ndoshta kuptimi më i bukur që kam marrë ndonjëherë si shkrimtar: që librat mund të krijojnë miqësi dhe mirëkuptim.
