Për herë të parë që nga viti 1998, shteti shqiptar po përgatitet t’u lejojë të huajve të blejnë tokë bujqësore, jo vetëm ta marrin me qira. Projektligji i ri i Ministrisë së Bujqësisë e shfuqizon ndalimin e dikurshëm dhe vendos rregulla se kush mund të blejë dhe sa.
Çfarë mbron ligji
Ligji vendos disa kufij realë. Një i huaj mund të blejë maksimum 2 hektarë në një bashki dhe deri 30 hektarë në të gjithë vendin. Toka blihet vetëm për bujqësi. Kërkohen 5 vjet banim në Shqipëri, leje qëndrimi, 3 vjet veprimtari bujqësore e dokumentuar, dhe një shoqëri e regjistruar në Shqipëri. Ndalohet shitja kur toka ndodhet në zona ushtarake, në projekte strategjike, ose në parqe e zona të mbrojtura.
Boshllëku i parë: vetëm brenda zonave strategjike dhe jo pranë tyre.
Këtu shfaqet problemi i parë. Neni 5 e ndalon shitjen kur toka “shtrihet në zona me karakter ushtarak ose me rëndësi të veçantë për sigurinë kombëtare”. Fjala kyçe është “në”. Ligji mbron vetëm tokën brenda zonës së caktuar. Por nuk thotë asgjë për tokën pranë saj. Një parcelë ngjitur me një bazë ushtarake, përballë një porti, afër një vepre të rëndësishme energjetike ose pranë një aksi strategjik nuk përfshihet, nëse nuk ndodhet teknikisht brenda zonës së shpallur. Pikërisht toka rreth një objekti është ajo që përdoret për ta vëzhguar ose rrethuar atë. Ligji e lë këtë rrip të pambrojtur.
Boshllëku i dytë: ligji shikon “ku”, jo “kush”.
Ligji flet për “personat e huaj” në përgjithësi dhe nuk bën asnjë dallim midis një blerësi nga një vend aleat dhe një blerësi të lidhur me një shtet jo-aleat, madje dhe potencialisht armiqësor. Mbrojtja është gjeografike, jo sipas origjinës. Dhe meqë blerja bëhet përmes një shoqërie të regjistruar në Shqipëri, ligji nuk verifikon kush e kontrollon vërtet atë shoqëri. Kjo do të thotë se edhe kufiri prej 30 hektarësh mund të anashkalohet me disa shoqëri të ndryshme.
Afati 7-vjeçar: standard evropian por që anashkalohet lehtësisht.
Neni 12 thotë se ligji “i shtrin efektet pas 7 vitesh nga anëtarësimi i Shqipërisë në BE”. Pra hapja nuk vjen tani, as 7 vjet nga sot, por 7 vjet pas anëtarësimit, që ende nuk ka ndodhur. Kjo është praktikë e njohur evropiane. Kur hynë në BE, Çekia, Estonia, Hungaria, Letonia, Lituania dhe Sllovakia morën pikërisht një periudhë 7-vjeçare gjatë së cilës mund të mbanin ndalimin e blerjes së tokës bujqësore nga të huajt. Polonia mori 12 vjet. Pra Shqipëria po kopjon modelin e tyre: hap derën, por e shtyn për 7 vjet pas anëtarësimit, që fermerët vendas të mos përballen menjëherë me blerës të huaj me para shumë më të shumta.
Por afati anashkalohet lehtësisht!
Përvoja e këtyre vendeve tregon edhe rrezikun. Studiues të vetë sektorit kanë vërejtur se nga fundi i periudhës kalimtare, blerësit e huaj e anashkalonin ndalimin përmes premtimeve të shitjes dhe regjistrimit të blerjeve në emër të personave të tjerë, edhe pse pronësia zyrtare nuk dukej ende në regjistra. E njëjta gjë mund të ndodhë këtu. Dikush mund të vijë sot, t’u paguajë familjeve bujqësore, të nënshkruajë premtime blerjeje ose marrëveshje paraprake, dhe të marrë kontrollin faktik mbi tokën përmes qirasë, ndërsa akti i shitjes nënshkruhet vite më vonë. Ligji rregullon vetëm aktin përfundimtar me akt noterial; nuk thotë asgjë për parakontratat. Pra mburoja 7-vjeçare mund të zbrazet që sot.
Përfundim
Ligji ka mbrojtje deri diku dhe afati 7-vjeçar ndjek një model të provuar evropian. Por mbetet i verbër ndaj origjinës së blerësit, mbron vetëm tokën brenda zonave strategjike e jo pranë tyre, dhe e lë të hapur derën që toka të zihet që sot përmes parakontratave. Tri shtesa do ta forconin pa cenuar rrugën evropiane: një zonë mbrojtëse rreth objekteve ushtarake e strategjike, jo vetëm brenda tyre; një filtër sigurie për blerës nga vende të treta me rrezik dhe verifikim i pronarit të vërtetë; dhe rregulla që ndalojnë anashkalimin e afatit përmes premtimeve të shitjes.
Toka bujqësore për të huajt: çfarë mbron ligji i ri dhe çfarë harron
