Nga Sheila Rexho
Në letërsi, shpesh më të rëndësishmet janë pikërisht pranitë, të cilat nuk e kërkojnë me çdo kusht qendrën e vëmendjes. Për herë të parë, Bajram dhe Erion Karabolli vijnë së bashku në një intervistë ekskluzive, duke sjellë jo vetëm historinë e një bashkëpunimi të vyer në përkthim, një trashëgimi shpirtërore të vecantë, por edhe portretin e një etike të rrallë kulturore. Të dy kanë kontribuar me përkushtim që letërsia hispanike të jetësohet në shqip, e pasuruar me te gjitha nuancat e diapazonit te tyre gjuhesor dhe kulturor prej viteve te jetuara ne Argjentine. Në këtë duo, përvoja dhe pesha e emrit të Bajram Karabollit plotësohen natyrshëm nga profili publik me i rezervuar i Erion Karabollit, larg prej te zakonshmes se vetëpromovimit në epokën digjitale. Kjo tërheqje elegante, kjo mënyrë për ta lënë veprën të flasë përpara vetes, i jep kësaj bisede një tjetër lloj hijeshie, pasi nuk ndalemi vetem mbi përkthimin, por edhe mbi një formë më të përulur, më fisnike dhe më të thellë për t’i shërbyer letërsisë.
PYETJE: Si lindi raporti juaj me përkthimin? A u krijua përmes leximit, përmes përvojës jetësore në Argjentine, apo si një mënyrë për t’i afruar botët me njëra-tjetrën?
PËRGJIGJE: Raporti im me përkthimin ka lindur herët, qysh kur isha nxënës në gjimnaz, ku mësonim dy gjuhë të huaja, rusisht dhe frëngjisht. Aty përktheja ndonjë poezi apo ndonjë mini-tregim nga këto dy gjuhë që viheshin te këndi letrar i shkollës. Atëherë, mora guximin dhe i dërgova një reviste letrare një tregim të shkurtër të një autoreje franceze dhe tejet i gëzuar prisja numrin e ardhshëm të asaj reviste. Por më erdhi një përgjigje ku më qortonin të mos përktheja autorë borgjezë që binin ndesh me mësimet e partisë dhe me formimin tonë marksist-leninist. Kjo më bëri të hiqja dorë nga përkthimet letrare.
Kaluan dekada. I kisha kaluar të pesëdhjetat dhe ndodhesha emigrant në Argjentinë. Rastësisht, lexova në një gazetë letrare tregimin “Thuaju të mos më vrasin” të shkrimtarit meksikan Juan Rulfo. Ky tregim më rrëmbeu aq shumë sa u betova: Nuk do të vdes, pa e përkthyer këtë shkrimtar në gjuhën shqipe. Kësisoj, rashë sërish në kurthin e përkthyesit.
PYETJE: Ju keni sjellë në shqip disa nga emrat më të rëndësishëm të letërsisë hispanike. A ka autorë që ju kanë kërkuar vetëm mjeshtërinë gjuhësore, dhe të tjerë që ju kanë kërkuar diçka më shumë: Ndoshta një lloj transformimi të brendshëm?
PËRGJIGJE: Një përkthyesi i nevojiten patjetër dy veti. Së pari: të dijë mirë dy gjuhët, atë të autorit dhe atë në të cilën do të sjellë veprën letrare. Por e theksoj se më e rëndësishme është gjuha ku sjell veprën letrare. Së dyti: duhet, patjetër, të ketë talentin për krijime letrare. Nëse nuk i ka këto veti, nuk duhet t’i futet përkthimit letrar.
PYETJE: Si e keni menaxhuar ju ekuilibrin mes përulësisë dhe
besnikërisë ndaj autorit dhe gjurmës tuaj, që pashmangshmërisht keni lënë si përkthyes në një vepër letrare?
PËRGJIGJE: Natyrisht, një lexuesi me kulturë, kur lexon një libër artistik të përkthyer, i lind pyetja se sa besnik duhet të jetë përkthyesi në përkthim. Por brenda kësaj pyetjeje ka pyetje të tjera: Besnik ndaj kujt?: Ndaj origjinalit të tekstit, domethënë ndaj autorit, apo ndaj gjuhës ku e çon, domethënë ndaj lexuesit? Më përmbledhtas: Sa të vërtetë ka në thënien e famshme: “Traduttore, traditore”?
Sipas Franz Rosenzweig përkthimi është një zanat prej shërbëtori. Qysh këtu lind drama e përkthyesit. Por vuajtja e vërtetë e tij është se ai endet pa pushim midis besnikërisë dhe tradhtisë. Çfarë duhet të zgjedhë ai? Kujt t’i qëndrojë besnik? Veprës origjinale apo gjuhës së tij? Pra, në vija të trasha, përkthyesi ka dy rrugë për të përkthyer.
E para: t’i qëndrojë besnik origjinalit, domethënë gjuhës së autorit. Kësaj mënyre Schleiermacher i thoshte: “të përcjellësh lexuesin tek autori”. Në këtë rast, në njëfarë mënyre, përkthyesi tradhton gjuhën, në të cilën e çon veprën artistike, domethënë, lexuesin, bashkatdhetarin e tij. Për pasojë, mund të ketë vështirësuar kuptimin apo, më mirë, perceptimin dhe përjetimin e saktë të situatave dhe personazheve të veprës.
E dyta, e kundërta e së parës: nëse vepra shqipërohet, siç bënte i madhi Fan Nol, në këtë rast Schleiermacher thoshte: “të përcjellësh autorin tek lexuesi”, domethënë, përkthyesi ka arritur ta bëjë veprën tejet të kuptueshme për lexuesin, por, në këtë rast, kultura e veprës origjinale do të ndjehet e “vjedhur” apo “e dëmtuar”, domethënë, përkthyesi ka tradhtuar origjinalin, autorin.
Siç shihet, ndërmjet përkthyesit dhe autorit, përherë ka njëfarë marrëdhënie të ndërlikuar dhe, kësisoj, thënia “Traduttore, traditore” përherë qëndron.
PYETJE: Përkthimi i letërsisë hispanike, a ju bën të mendoni, se jo vetëm po sillni në shqip vepra të mëdha, por se njëkohësisht po formësoni, në njëfarë mënyre, edhe vetë shijen letrare të lexuesit shqiptar?
PËRGJIGJE: Pyetja juaj është e rëndësishme dhe e domosdoshme për një përkthyes. Rinia ime i përket asaj kohe të mbrapshtë, kur, si plot gjëra të bukura, edhe letërsia bashkëkohore perëndimore konsiderohej e rrezikshme dhe qe rreptësishtë e ndaluar. Kësisoj, atëherë njohja ime e letërsisë hispanike ishte: «Don Kishoti», disa poezi nga Pablo Neruda, nga Garsia Lorka, nga Nikolas Gijen, një roman i Migel Asturias, një i Markesit, një apo dy të Isabela Ajendes dhe ndonjë gjë tjetër e vogël.
Dhe nuk ka më shumë se një çerek shekulli kur rashë në kontakt me letërsinë hispanike, ose më saktë me letërsinë latino-amerikane, sidomos me rrymën e Realizmit Magjik, e cila më rrëmbeu dhe më bëri rob të saj.
Autorë madhështorë si Borhes, Kortasar, Rulfo, Arlt, Fuentes, Gabriela,Mistral, Ruben Dario, Antonio Maçado, Oktavio Pas, Haime Sabines, Nikanor Parra, Alejandra Pisarnik, Mario Benedeti, Alfonsina Storni, Kiroga, Rosi, Galeano e sa e sa të tjerë, i njoha dhe i lexova për herë të parë, kur shkova në Amerikën Latine. Të them të drejtën, më vinte turp nga vetja që nuk ua kisha dëgjuar as emrin këtyre gjigantëve të letërsisë botërore. Pra, në këtë moshë madhore u njoha me letërsinë hispanike. Atëherë mora vesh se letërsia hispanike qenkësh një oqean i tërë, ku u futa dhe lundrova nëpër të, i çmeritur e i lumturuar. Autori i parë i kësaj letërsie magjike ishte Huan Rulfo me dy veprat e tij: romani “Pedro Paramo” dhe vëllimi me tregime “Rrafshina në flakë”. Kur lexova këto vepra letrare u betova: Nuk vdes pa e përkthyer në shqip këtë autor. Kësisoj, kur po shkoja tek të gjashtëdhjetat, iu futa sërish rrugës së përkthimit.
PYETJE: Duke qenë se “Pedro Páramo” edhe për ju është një ndër romanet më të mirë të të gjitha kohërave, a e bëri kjo afërsi shpirtërore përkthimin më të natyrshëm, apo përkundrazi më të vështirë, sepse përballë një vepre të dashur njeriu ka edhe më shumë përgjegjësi?
PËRGJIGJE: Po. Ashtu e kam konsideruar veprën letrare të Rulfos. Siç thashë edhe më lart, Rulfo më futi përfundimisht në rrugën e përkthyesit. Por personazhet e Rulfos janë fshatarë nga shteti Halisko, një krahinë rurale në Meksikë ku flitet një spanjishte e veçantë. Plot fjalë të tyre nuk i gjen në fjalorin e spanjishtes. Duke kërkuar gjeta fjalorin e veçantë spanjisht të atij shteti meksikan. Veç kësaj vështirësie edhe stili i të rrëfyerit të Rulfos është i veçantë. Kështu që m’u desh shumë punë në përkthimin e këtij autori. Krahinën e Haliskos dhe banorët e saj më ngjanin si krahina jonë e Labërisë dhe banorët e saj labët, prej nga jam edhe vetë. Ky fakt më ndihmoi të kapërcej shumë pengesa leksikore që hasa gjatë përkthimit të veprës së Rulfos. Gjithsesi, ka raste kur përkthyesi has nëndonjë pengesë të pakapërcyeshme.
Erion Karabolli
PYETJE: Të jeni rritur prej një përkthyesi si Z. Bajram Karabolli do të thotë, ndoshta, të jeni ekspozuar më herët ndaj letërsisë. Kur e keni ndjerë, atë thirrjen e brendshme për t’iu dedikuar përkthimit?
PËRGJIGJE: Është e vërtetë që kontakti im me përkthimin ka ndodhur falë tim ati, duke redaktuar apo korrigjuar, le të themi, përkthime të tijat, fillimisht kur haste për shembull ndonjë shprehje apo fjalë të zhargonit popullor argjentinas. Dhe kësisoj, gradualisht, ashtu si ndonjë rrymë e lehtë që rritet pa u vënë re, besoj se u rrit edhe dëshira ime për të përkthyer. Sinqerisht, nuk e di nëse ka një çast të shënuar, apo të veçantë, por nëse do ishte e domosdoshme ta shënoja një moment, një autor apo një vepër, atëherë do të thosha, leximi i poezive dhe romanit “Armëpushimi”, të Benedetit.
PYETJE: A ka pasur periudha në jetën tuaj kur jeni kthyer më shumë nga poezia se nga proza ose anasjelltas? Dhe çfarë mendoni se e ka përcaktuar këtë afërsi në kohë të ndryshme?
PËRGJIGJE: Mund të them se përkthimet e para, ose për të qenë i sinqertë dhe i saktë, përpjekjet e para të përkthimit, kanë qenë poezi, siç thashë më sipër, poezitë e Benedetit. Mandej, ndoshta është e vërtetë që mund të ketë ndonjë periudhë apo moment që më vjen më ndoresh poezia, dhe të tjera proza. Por është diçka që as e planifikoj eas e zgjedh, është diçka që thjesht vjen dhe e pranoj, mbase varet edhe nga gjendja shpirtërore, apo edhe faktorë të tjerë të brendshëm që ndikojnë.
PYETJE: Duke qenë se keni jetuar në Argjentinë, sa ka mbetur prej asaj bote në mënyrën si e dëgjoni spanjishten? Dhe si kalon më pas kjo kujtesë e gjallë në shqip, kur përpiqeni të ruani jo vetëm kuptimin, por edhe frymën e një teksti?
PËRGJIGJE: Unë përnjëmend e njoh dhe e konceptoj spanjishten prej “kastiliançes” së Argjentinës, ose prej “portenjos”, dialektit të Buenos Ajresit, ashtu siç e kam njohur dhe konceptuar shqipen prej toskërishtes, e më saktë prej “vlonjatçes”. Besoj se është e natyrshme, pasi kontakti im me spanjishten, qysh në adoleshencë, qe “portenjoja”. Dua të them se ky është thelbi im gjuhësor e jo që kaq është krejt gjuha ime, pasi ndryshe do ta kisha të pamundur përkthimin. Megjithëse, ndiej se më qëndron pak i madh termi apo përkufizimi i përkthyesit të kryer e të mirëfilltë. Më shumë mendoj se jam në fillim të rrugës së përkthimit. Dhe siç thotë Maçadoja, rruga bëhet duke ecur. Shpresoj të kem këmbë për të ecur sa më gjatë.
Sa i përket pyetjes se si kalon në shqip, kuptoj se do të thuash si është procesi i përkthimit brenda mendjes. Të them të drejtën, nuk besoj se kam ndonjë formulë të saktë e precize. Besoj se përkthimi më tepër se gjithçka tjetër është qasje.
PYETJE: Kur përktheni një tekst, çfarë përpiqeni të mbroni më shumë: (zërin e autorit, ritmin, strukturën e fjalisë, apo atë brendinë emocionale shpesh të pashkruar)?
PËRGJIGJE: Dyzimi i përjetshëm i përkthyesit. Pyetja jote Sheila, kur thua çfarë përpiqesh të mbrosh më shumë, e lë më se të qartë se është a pagjasë të ruhen në mënyrë të barabartë krejt elementët që po përmend. Ta bësh autorin sa më shqiptar, apo lexuesin sa më argjentinas, amerikano-latin, a spanjoll, në rastin tim, kjo është çështja. Është një proces paksa i gjatë, në përkthimin e parë të një teksti, të rishikuar, korrigjuar e redaktuar, i qëndroj sa më besnik autorit, më pas, në rishikimet e mëpasshme e deri në redaktimin, i afrohem lexuesit. Përpiqem të gjej një pikë të mesme, të mesmen e artë, ndonëse qartësisht, e mesmja e artë është diçka utopike, besoj. Por mund të them, gjithashtu, se në fillimet e mia i qëndroja shumë besnik autorit. Por edhe tani, besoj se e mesmja ime ende anon nga autori.
PYETJE: Nëse mendoni për autorët tuaj të preferuar, a ka ndonjë prej tyre që ka ndikuar jo vetëm në shijen tuaj si lexues, por edhe në mënyrën si e kuptoni sot letërsinë, gjuhën dhe mjeshtërinë për t’i transmetuar emocion lexuesit?
PËRGJIGJE: Për të qenë i sinqertë me ty, nuk e shquaj veten për ndonjë lexues të zellshëm, më tepër lexoj kur përkthej. Natyrisht kam lexuar e lexoj diçka edhe kur nuk përktheja ose përkthej, por dua të them se lexoj përgjithësisht si përkthyes. Borhesi kur ishte profesor i Letërsisë Amerikano-veriore në Universitetin e Buenos Ajresit, u thoshte studentëve, “nëse Don Kishoti (apo çdo libër tjetër) të bëhet i mërzitshëm, zgjidhja është e thjeshtë: lëre, mos e lexo”. Mbështeste teorinë se leximi duhet të jetë një mënyrë kënaqësie dhe jo një detyrë e imponuar prej famës apo vjetërsisë së veprës. Dhe unë shpesh përfundoj së lexuari librat që më ngjallin kënaqësi, pa e ndier veten të detyruar që ta mbaroj së lexuari çdo libër që nis. Ndër autorët e mi më të preferuar mund të them se janë Borhesi e Kafka. Por edhe të tjerë që s’mund të mos i përmend, si Roberto Huarros, Benedeti, Kortasar, Antonio Porçia, Roberto Arlt, Alehandro Dolina, Kiroga e shumë të tjerë. Pa dyshim që, çka lexon, ndikon në shpirt, në mendim e në botëkuptim, ashtu sikurse, çka hamë, ndikon në trup. Mandej, se sa ka ndikuar çdo autor tek unë, përnjëmend nuk e kam bërë një analizë të mirëfilltë me veten. Por tani që po më, do më pëlqente të thosha se kryesisht kanë ndikuar autorët argjentinas.
